Zasadą jest, że przedsiębiorcy powinni zostać poinformowani o kontroli podatkowej przynajmniej na 7 dni przed jej wszczęciem. Wynika to wprost z przepisów ustawy Ordynacja podatkowa, w której wskazano, że kontrola może zostać rozpoczęta najszybciej po upływie 7 dni od dnia doręczenia zawiadomienia i nie później niż przed upływem 30 dni. Jednakże powołanie się na wskazane w przepisach wyjątki od powyższej zasady umożliwiają fiskusowi przeprowadzenie działań bez zawiadamiania podatnika.
Kiedy urząd może skontrolować firmę bez zapowiedzi
W ustawie Prawo przedsiębiorców w art. 48 ust. 11 wskazano sytuacje, w których fiskus nie musi informować o zamiarze wszczęcia kontroli. Wśród nich można wymienić m.in.:
- przeciwdziałanie popełnieniu przestępstwa lub wykroczenia;
- kontrolę na podstawie ratyfikowanej umowy międzynarodowej lub przepisów prawa Unii Europejskiej;
- uzasadnione podejrzenie zagrożenia życia lub zdrowia;
- brak adresu zamieszkania podatnika lub adresu siedziby bądź bezskuteczne albo utrudnione możliwości doręczania powiadomienia na podane adresy.
Dodatkowe zapisy w tej materii ujęte zostały w art. 282c Ordynacji podatkowej, zgodnie z którymi organ może rozpocząć kontrolę bez zawiadomienia, gdy:
- jej zakres obejmuje kwestie potencjalnych nieprawidłowości przy zwrotach różnicy podatku lub zwrotach podatku VAT naliczonego;
- odbywa się ona na żądanie organu, który już prowadzi inne postępowanie przygotowawcze w odniesieniu do przestępstwa lub przestępstwa skarbowego;
- istnieje podejrzenie o nieujawnionych źródłach przychodu;
- dotyczy działalności gospodarczej, która nie została zgłoszona do opodatkowania;
- organ powziął informacje dotyczące przepisów o przeciwdziałaniu praniu pieniędzy oraz finansowaniu terroryzmu;
- dotyczy przeciwdziałania popełnieniu przestępstwa skarbowego (za okazaniem legitymacji służbowej);
- jest działaniem doraźnym w zakresie ewidencjonowania obrotu za pomocą kasy rejestrującej, jej użytkowania lub sporządzania spisu z natury;
- dotyczy podatku od wydobycia niektórych kopalin;
- prowadzona jest doraźnie w zakresie sprawdzenia zachowania warunków zawieszenia działalności gospodarczej;
- firma jest zobowiązanym w postępowaniu egzekucyjnym w administracji;
- podatnik nie ma miejsca zamieszkania lub adresu siedziby bądź doręczanie pism na podane adresy okazało się bezskuteczne lub utrudnione.
Przeciwdziałanie przestępstwom lub wykroczeniom skarbowym – zakres kontroli
W związku z powyższym pomimo zasady, że firma powinna zostać powiadomiona o kontroli na co najmniej 7 dni przed jej rozpoczęciem, przepisy prawa dopuszczają możliwość pominięcia tego obowiązku. Powyższe stanowi wyjątek od przyjętych reguł, jednak w praktyce organy stosunkowo często wskazują przeciwdziałanie przestępstwom lub wykroczeniom skarbowym jako podstawę niezapowiedzianych kontroli.
Wielokrotnie przedsiębiorcy nie wiedzą, w jakim zakresie mogą zostać skontrolowani w powyższej sytuacji i jak będzie przebiegać cała procedura. Podejmowania decyzji nie ułatwia stres i nieprzygotowanie pracowników na pojawienie się urzędników. Tutaj należy jednak podkreślić, że kontrola mająca na celu zapobieżenie przestępstwom lub wykroczeniom skarbowym ze swej istoty nie obejmuje zakresem działań podatkowych, które zostały zakończone. W efekcie nie powinna ona dotyczyć minionych okresów rozliczeniowych.
Wszczęcie kontroli bez zawiadomienia z naruszeniem prawa
W związku z tym, że powoływanie się przez organ podatkowy na przeciwdziałanie przestępstwom lub wykroczeniom skarbowym stanowi szczególną sytuację, taka kontrola musi spełniać określone prawem kryteria. Przede wszystkim przed podjęciem działań należy okazać legitymację, a następnie fiskus wyjaśnia, z jakiego powodu konieczne jest ich przeprowadzenie bez wcześniejszego zawiadomienia i jaki czyn zabroniony wymaga zebrania odpowiednich dowodów. W praktyce przedsiębiorcy z protokołu przebiegu kontroli dowiadują się, jakie jest uzasadnienie braku zawiadomienia o zamiarze wszczęcia działań kontrolnych.
Jeżeli podatnik będzie dysponować dowodami, że organ podatkowy nie miał odpowiednich podstaw do rozpoczęcia kontroli lub proces został przeprowadzony niezgodnie z prawem, to będzie to miało wpływ na zgromadzony materiał dowodowy. Naruszenie przepisów przez fiskusa mające wpływ na przebieg kontroli, może skutkować brakiem możliwości wykorzystania zebranych informacji w postępowaniach: administracyjnym, podatkowym, karnym lub karnym skarbowym przeciwko podatnikowi.
Podsumowanie
Przedsiębiorcy z zasady powinni otrzymać zawiadomienie o planowanym wszczęciu kontroli na minimum 7 dni przed jej rozpoczęciem. Jednakże we wskazanych sytuacjach wyjątkowych organ podatkowy może podjąć działania bez uprzedniego przekazania podatnikowi informacji o takim zamiarze. Oznacza to, że fiskus musi mieć odpowiednie przesłanki do rozpoczęcia kontroli, jednocześnie pamiętając o wszystkich dodatkowych wymaganiach formalnych. Błędy organu i naruszenia prawa na każdym etapie skutkować będą możliwością zablokowania wykorzystania nieodpowiednio zebranych informacji w postępowaniach sądowych i administracyjnych.